Ο βασικός κανόνας
Το υποκείμενο δείχνει ποιος ή τι κάνει αυτό που δηλώνει το ρήμα, παθαίνει κάτι ή βρίσκεται σε μια κατάσταση. Δεν είναι πάντα αυτός που κάνει μια ενέργεια: στην πρόταση «Η Μαρία κουράστηκε», η Μαρία βρίσκεται σε μια κατάσταση.
Πώς βρίσκουμε το υποκείμενο;
- Βρίσκουμε πρώτα το ρήμα της πρότασης.
- Ρωτάμε «ποιος;», «ποια;», «ποιο;» ή «ποιοι;» σε σχέση με το συγκεκριμένο ρήμα.
- Ελέγχουμε αν η απάντηση δηλώνει το υποκείμενο και όχι το αντικείμενο. Αν πρόκειται για ουσιαστικό ή αντωνυμία, βρίσκεται σε ονομαστική.
Λυμένο παράδειγμα
Η Άννα διαβάζει το βιβλίο.
Ρήμα: «διαβάζει». Ποια διαβάζει; Η Άννα. Άρα υποκείμενο είναι «η Άννα». Το «βιβλίο» απαντά στο «τι διαβάζει;» και είναι αντικείμενο, όχι υποκείμενο.
Οι μορφές του υποκειμένου
Το υποκείμενο μπορεί να είναι μία λέξη, μια ονοματική φράση ή μια ολόκληρη πρόταση. Δες πώς αλλάζει η μορφή του χωρίς να αλλάζει ο ρόλος του.
Ουσιαστικό ή ονοματική φράση
Τα παιδιά της τάξης συνεργάζονται.
Υποκείμενο: «τα παιδιά της τάξης». Η βασική λέξη «παιδιά» βρίσκεται σε ονομαστική.
Αντωνυμία
Εμείς ετοιμάζουμε το φαγητό.
Υποκείμενο: «εμείς», προσωπική αντωνυμία σε ονομαστική.
Επίθετο με ουσιαστικοποιημένη χρήση
Οι μικροί παίζουν στην αυλή.
Υποκείμενο: «οι μικροί». Το επίθετο χρησιμοποιείται στη θέση ουσιαστικού και βρίσκεται σε ονομαστική.
Ολόκληρη πρόταση
Πρέπει να διαβάσουμε.
Στο απρόσωπο «πρέπει», υποκείμενο είναι η πρόταση «να διαβάσουμε». Στο «διαβάσουμε», υποκείμενο είναι το εννοούμενο «εμείς». Προσέχουμε πάντα ποιο ρήμα εξετάζουμε.
Όταν το υποκείμενο δεν γράφεται
Στην πρόταση «Μαγειρεύουμε μαζί», το υποκείμενο «εμείς» εννοείται από την κατάληξη του ρήματος. Δεν χρειάζεται να υπάρχει πάντα ως ξεχωριστή λέξη. Σε άλλες προτάσεις, τα συμφραζόμενα μας βοηθούν να το καταλάβουμε.
Προσοχή σε δύο συχνά λάθη
- Το υποκείμενο δεν βρίσκεται απαραίτητα πριν από το ρήμα. Στο «Στην αυλή παίζουν τα παιδιά», υποκείμενο είναι «τα παιδιά».
- Ο κανόνας της ονομαστικής αφορά τις ονοματικές μορφές. Όταν υποκείμενο είναι ολόκληρη πρόταση, δεν της αποδίδουμε πτώση.
Μικρή εξάσκηση με απαντήσεις
Βρες το υποκείμενο σε κάθε πρόταση και εξήγησε τη μορφή του. Έπειτα σύγκρινε με τις απαντήσεις.
- Ο μάγειρας κόβει τα λαχανικά.
- Εκείνοι στρώνουν το τραπέζι.
- Ετοιμάζουμε τη σαλάτα.
- Στην κουζίνα εργάζονται οι μαθητές.
- Πρέπει να συνεργαστούμε.
Εμφάνιση απαντήσεων
- «Ο μάγειρας»: ουσιαστικό σε ονομαστική. Το «λαχανικά» είναι αντικείμενο του «κόβει».
- «Εκείνοι»: αντωνυμία σε ονομαστική.
- «Εμείς»: εννοούμενο υποκείμενο του «ετοιμάζουμε».
- «Οι μαθητές»: υποκείμενο του «εργάζονται», παρότι ακολουθεί το ρήμα.
- «Να συνεργαστούμε»: πρόταση που είναι υποκείμενο του απρόσωπου «πρέπει». Στο «συνεργαστούμε» εννοείται το «εμείς».
Συνέχισε με το παιχνίδι για τις μορφές του υποκειμένου
Στο «Χάος στην κουζίνα», οι ερωτήσεις γραμματικής συνδέονται με μια περιπέτεια μαγειρικής. Το υπάρχον παιχνίδι απευθύνεται στη Β΄ Γυμνασίου και περιλαμβάνει αναγνώριση μορφών του υποκειμένου και διάκριση προσωπικών και απρόσωπων ρημάτων.
Ο οδηγός και οι παραπάνω ασκήσεις διαβάζονται εδώ δωρεάν. Το παιχνίδι είναι ξεχωριστό υλικό: η σελίδα του εμφανίζει την τρέχουσα τιμή και την προεπισκόπηση. Ο σύνδεσμος του παιχνιδιού παραδίδεται σε PDF.
Δες το παιχνίδιΜια ιδέα για το μάθημα
Ξεκίνα με το λυμένο παράδειγμα, ζήτησε από τους μαθητές να αιτιολογήσουν τις απαντήσεις τους στις πέντε προτάσεις και χρησιμοποίησε το παιχνίδι για επανάληψη. Στο τέλος, κάθε παιδί μπορεί να γράψει μία δική του πρόταση και να υπογραμμίσει το υποκείμενο.
Σχολική αναφορά
Ο οδηγός ακολουθεί τη θεματική της ενότητας «Οι μορφές του υποκειμένου» της Νεοελληνικής Γλώσσας Β΄ Γυμνασίου. Τα παραδείγματα και οι ασκήσεις εδώ είναι συμπληρωματικά, όχι αντιγραφή του σχολικού βιβλίου.
Νεοελληνική Γλώσσα Β΄ Γυμνασίου — Οι μορφές του υποκειμένου